Mardin’in Dargeçit ilçesindeki Çemka Höyük’te bulunan 46 pişmiş kil parçası, bölgede çömleğin yaygınlaşmasından iki bin yıldan uzun süre önce insanların kili ateşte pişirerek kap yapmayı denediğini gösterdi. Koç Üniversitesi, bulguları 11 Kasım’da yayımladığı bültenle duyurdu. Araştırmanın makalesi Cambridge University Press’in çıkardığı Antiquity dergisinin Ağustos 2026 sayısında yer aldı; çevrimiçi sürümü 15 Haziran’da açık erişimle yayımlanmıştı.
Parçalar MÖ 9350 dolayına tarihlenen bir yapı katından çıktı. Yani yaklaşık 11 bin yaşındalar.
Çemka Höyük, Dargeçit’e bağlı Ilısu köyünün sınırlarında, Dicle Nehri’nin kıyısında ve Ilısu Barajı’nın yaklaşık 1.100 metre güneybatısında bulunuyor. Yerleşim MÖ 10.800 ile 8700 arasında kullanılmış. Höyüğün bir bölümü baraj projesine bağlı yol yapımı sırasında iş makineleriyle tahrip edilmiş, kil parçaları da bu alanda yürütülen kurtarma kazılarında ele geçmişti.
Çalışmayı Mardin Artuklu Üniversitesi’nden Doç. Dr. Ergül Kodaş, Rusya Bilimler Akademisi Arkeoloji Enstitüsü’nden Natalia Petrova, Koç Üniversitesi’nden doktora öğrencisi Maria Daghmehchi ve Prof. Dr. Rana Özbal yürüttü. Ekip, 46 parçanın dokuz ayrı nesneye ait olduğunu saptadı ve bunların sekizini ayrıntılı inceledi. Mikroskop altındaki kesitler ve X ışını kırınımı analizi, kilin yaklaşık 600-700 derecede, büyük olasılıkla denetimli bir açık ateşte pişirildiğine işaret ediyor. Araştırmacılar bunu kazara yanma değil, bilinçli bir işlem olarak yorumluyor.
Buluntular tek tip değil. Bazı parçalar oval biçimli organik nesnelerin çevresine sıvanmış kil kaplamalar. Biri, başka bir malzemeden yapılmış bir kabın ağzına eklenerek hacmini büyütmüş olabilir; üzerindeki delikler bir kapağı iple sabitlemeye yaramış olabilir. Geri kalanlar kil levhaların birleştirilmesiyle yapılmış kaplar. Hamura değişen oranlarda ezilmiş bitki katılmış, iki örnekte hayvan dışkısı da saptanmış.
Yazarlara göre bu çeşitlilik yerleşmiş bir çömlekçilik geleneğini değil, bir deneme dönemini yansıtıyor. Çemka sakinleri kili zaten taş duvarları sıvamak için kullanıyordu; pişirme denemeleri bu alışkanlıktan doğmuş olabilir. Kaplar henüz depolamanın ya da yemek pişirmenin temel aracı değildi.
Güneybatı Asya’da çömlek ancak MÖ 7000 dolayında, ilk köylerin kurulmasından iki bin yılı aşkın süre sonra yaygınlaştı. Aradaki döneme arkeolojide bu yüzden Çanak Çömleksiz Neolitik deniyor. Makale, Çemka’nın tek örnek olmadığını da kaydediyor: Orta Anadolu’daki Boncuklu ile Güneydoğu Anadolu’daki Gre Fılla’da da aynı çağa ait pişmiş kap olasılığı var. Dünyanın bilinen en eski çömlekleri ise Doğu Asya’da, MÖ 16. binyıla tarihleniyor.
Araştırmacıların vardığı sonuç, çömleğin tek bir icatla değil, bölge bölge ve yavaş yavaş geliştiği. Yeni bir malzemeyi üretebilmek, onu hemen benimsemek anlamına gelmemiş. Makaleye göre kil, bundan yaklaşık 12 bin yıl önce gündelik hayatın parçasıydı; çömleğin sofraya ve kilere girmesi için ise MÖ 7. binyılı beklemek gerekti.
Görsel: Volker Höhfeld / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Yorum Yap