Adı Robin Turtle. Bu yıl Antalya’nın Belek kıyısında kabuğuna uydu vericisi takılarak denize bırakılan yetişkin bir caretta caretta. Önce batıya döndü, Kuzey Afrika kıyılarını izledi ve Cebelitarık Boğazı çevresine ulaştı. Araştırmacıların haritasında Belek’e kuş uçuşu uzaklığı 1.812 kilometre görünüyor. Kıyıyı izleyerek gittiği için yüzdüğü gerçek yol bundan da uzun.
Robin Turtle, Ekolojik Araştırmalar Derneği’nin (EKAD) Antalya’da izlediği dokuz kaplumbağadan biri. Derneğin 14 Kasım Cumartesi günü DHA aracılığıyla paylaştığı ilk bulgular, Belek ve Manavgat kumsallarında yuvalayan hayvanların yuvalama dönemi bittikten sonra tek bir yöne gitmediğini, Akdeniz’in neredeyse tamamına dağıldığını gösteriyor. Antalya’nın en yoğun otel bölgelerinden ikisi, aynı zamanda İspanya açıklarından Lübnan kıyısına uzanan bir göç ağının düğüm noktası çıktı.
Çalışmanın iki ayağı var. Manavgat’ın Kızılot kumsalında 2024, 2025 ve 2026’da ikişer kaplumbağaya verici takıldı; Gümüş, Altın, Flora, Fauna, Mercan ve İnci adları verilen bu altı hayvanın izlenmesi TÜPRAG’ın desteğiyle yürüyor. Belek’te ise 2026’da üç kaplumbağa işaretlendi: Robin Turtle, Crystal ve DOA. Belek ayağı bölgedeki otellerin katkısıyla yürütülüyor.
Aynı kumsaldan, aynı yıl denize giren üç hayvan Akdeniz’in üç ayrı köşesine gitti. Robin Turtle batıda Cebelitarık’a yaklaşırken Crystal güneye, Mısır kıyılarına yöneldi; DHA’nın aktardığı verilere göre Belek’ten kuş uçuşu 553 kilometre uzakta ve hareketleri hâlâ izleniyor. DOA ise Doğu Akdeniz’de Lübnan kıyılarına vardı.
Kızılot’tan bırakılan altı kaplumbağanın rotaları da birbirine benzemiyor. Bir bölümü Kuzey Afrika kıyılarını takip etti, bir bölümü uzun süre Orta Akdeniz’de kaldı, bazıları Ege Denizi’nde ve Doğu Akdeniz’de görüldü. EKAD bu altı bireyin tek tek kat ettiği mesafeleri henüz paylaşmadı.
Asıl sürpriz kış davranışında çıktı.
EKAD Yönetim Kurulu Üyesi, Ordu Üniversitesi’nden Prof. Dr. Onur Candan, Antalya’da yuvalayan kaplumbağalardan beklenen hareketi şöyle anlatıyor: “Antalya bölgesinde yuvalayan bireylerin bazıları Kuzey Afrika’daki sabit dinlenme alanlarına çekiliyor. Bu normalde beklediğimiz bir hareket.” İzlenen hayvanların bir kısmı gerçekten de Tunus kıyısındaki Gabes Körfezi’ne, Libya’daki Sirte Körfezi’ne ve Mısır’daki Bardawil Gölü’ne gidip kışı oralarda geçirdi. Ancak Candan’ın ifadesiyle “takip ettiğimiz bireylerin hemen hemen yarısı bu özelliği gösterdi.” Geri kalanlar için söylediği şu: “Diğer yarısı hiçbir şekilde kışlama davranışına geçmedi. Aktif hareketlerini tüm yıl boyunca sürdürdüler. Bu ilginç bir sonuçtu.”
Candan, bazı kaplumbağaların İspanya açıklarına kadar gittiğini, bazılarının Ege Denizi’ne ve İskenderun Körfezi’ne yöneldiğini de aktarıyor. Ona göre bu dağılım, Belek ve Kızılot’un yalnızca yerel bir popülasyonun değil, İspanya’dan Levant kıyılarına kadar farklı bölgelerden gelen kaplumbağaların ortak yuvalama alanı olduğuna işaret ediyor. Bir uyarıyı da ekliyor: İzleme sürüyor, eldeki sonuçlar ön değerlendirme niteliğinde ve kesin yargı için erken.
Türkiye’de deniz kaplumbağalarının uyduyla izlenmesi yeni değil, ama kesintili bir geçmişi var. EKAD Başkanı Dr. Ali Fuat Canbolat’ın anlattığına göre ilk çalışma 2004’te Adana’da başladı ve o dönemde sekiz yeşil deniz kaplumbağasına cihaz takıldı. Sonrasında kaynak bulunamadı. Çalışmalar uzun süre durdu, ancak 2024’te Kızılot’ta yeniden başlayabildi. Yirmi yıla yaklaşan bu boşluk, bugün eldeki veri setinin neden dokuz hayvanla sınırlı olduğunu, her yeni rotanın neden bu kadar önemsendiğini açıklıyor.
Üç yıla yayılan Kızılot verisi ile tek yıllık Belek verisi yan yana konduğunda ortaya çıkan tablo, bir kumsalın sahiplerinin sanıldığından çok daha geniş bir coğrafyadan geldiği yönünde. Gabes Körfezi Tunus’un güneydoğusunda, Sirte Körfezi Libya kıyısının ortasında, Bardawil Gölü Sina Yarımadası’nın Akdeniz kıyısında. Bu üç nokta, Akdeniz’in güney yakasında Tunus’tan Mısır’a uzanan bir hat çiziyor. Kışı buralarda geçiren hayvanlar, yuvalamak için yeniden Antalya kumuna dönüyor.
Programın nasıl ayakta durduğu da not edilmeli. Kızılot’taki altı vericinin arkasında bir madencilik şirketi, Belek’teki üçünün arkasında kıyıdaki oteller var. 2004’te başlayıp kaynak yokluğundan duran ilk denemenin akıbeti düşünüldüğünde, izlemenin önümüzdeki yıllarda sürüp sürmeyeceği bu desteğin devamına bağlı. Dokuz hayvan, bir denizin tamamı hakkında hüküm vermek için küçük bir örneklem; Candan’ın sonuçlara “ön değerlendirme” demesinin nedeni de bu. Yine de üç yılda toplanan rotalar, Antalya kumsallarının haritadaki yerini değiştirmeye yetti: Kıyı artık yalnızca bir yuvalama alanı değil, bütün bir denize yayılan hareketin başlangıç noktası olarak görülüyor.
Bulguların turizm tarafındaki karşılığı da burada. Belek, golf sahaları ve büyük tatil köyleriyle bilinen bir kıyı; Kızılot da Manavgat’ın otellerle çevrili sahillerinden. Aynı kumsallar yaz boyunca hem şezlongları hem yuvaları taşıyor. Candan’ın vurgusu, buradaki koruma çabasının etkisinin Antalya ile sınırlı kalmadığı: Belek’te korunan bir yuva, kışı Tunus’ta ya da Libya’da geçiren, belki İspanya açıklarına kadar giden bir hayvanın neslini sürdürüyor. Candan, Antalya’nın turizmde dünyanın dört bir yanından gelenleri ağırladığını, kumsallarının da bütün Akdeniz’in kaplumbağalarına ev sahipliği yaptığını söylüyor. Belek’teki izleme çalışmasına otellerin kaynak ayırması bu yüzden anlam taşıyor.
Vericiler sinyal göndermeyi sürdürdükçe harita genişleyecek. Crystal hâlâ yolda, Kızılot’un altı kaplumbağasının ayrıntılı rotaları ise henüz yayımlanmadı. Candan’ın şimdilik vardığı yargı tek cümle: “Bütün Akdeniz’in kaplumbağalarını koruyoruz aslında.”
Görsel: Eco cruising / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Yorum Yap