Muğla’nın Milas ilçesindeki Euromos Antik Kenti’nde Zeus Lepsynos Tapınağı’nın 2015’te başlayan restorasyonu tamamlandı. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü çalışmanın bittiğini 6 Kasım’da duyurdu, Anadolu Ajansı (AA) da 14 Kasım Cumartesi günü tapınağın yeni halini fotoğraflarıyla aktardı.
On bir yılın dökümü birkaç rakama sığıyor. Yaklaşık 900 mimari blok tek tek incelendi, numaralandı ve kataloglandı. Bunların yaklaşık yüzde 70’i antik dönemdeki özgün yerine geri kondu. Kullanılamayan parçaların yerine bölgedeki mermer ocaklarından getirilen yeni bloklar yerleştirildi.
Yüzde 70 küçük bir oran değil. Bir antik yapıyı kendi taşlarıyla yeniden kurmak, her bloğun iki bin yıl önce hangi sırada, hangi yöne bakarak durduğunu bilmeyi gerektiriyor. Taşların çoğu kaybolmuş, kireç ocağına ya da köy evlerinin duvarına gitmişse geriye çoğunlukla yeni mermerden bir kopya kalıyor. Euromos’ta bu olmadı, çünkü tapınak hiçbir zaman bütünüyle yıkılmadı ve devrilen blokların büyük bölümü düştüğü yerde kaldı.
Yapı, Milas ilçe merkezine yaklaşık 12 kilometre uzaklıkta, Selimiye Mahallesi sınırlarında, Kızılbayır Dağı’nın eteğinde duruyor. Zeytin ağaçlarıyla çevrili düzlükte sütunlarının bir bölümü hiç devrilmeden bugüne ulaştı; restorasyon başlamadan önce 16 sütun ayaktaydı. Roma İmparatorluk Dönemi’nde, MS 2. yüzyılda inşa edilen tapınağın İmparator Hadrianus zamanında yapıldığı düşünülüyor. Korint düzenindeki yapı, daha eski bir Karya kutsal alanının üzerine oturuyor.
Tapınağı Anadolu’daki benzerlerinden ayıran ayrıntı sütunların üzerinde. On iki sütunda, masrafı kimin karşıladığını bildiren yazıtlar bulunuyor. Hadrianus’un hüküm sürdüğü 117-138 yıllarına tarihlenen bu yazıtlara göre beş sütunu kentin hekimi Menekrates ile kızı Tryphaina, yedisini ise Leo Quintus adlı bir görevli yaptırdı. Bazı sütunların yivleri hiç açılmadı. Araştırmacılar bunu inşaatın yarım kaldığının işareti olarak yorumluyor.
Menekrates yazıtı ayrıntı da veriyor. Kentin başhekimi olarak anılan bağışçı, sütunu kaidesi ve başlığıyla birlikte yaptırmış; kızı Tryphaina ise gymnasion yöneticisi sıfatıyla geçiyor. Bir taşra kentindeki büyük tapınağın en az on iki sütununun hekimin ve memurun kesesinden çıktığını bu satırlardan öğreniyoruz. İnşaatın neden yarım kaldığı konusunda ise görüş birliği yok: bir yoruma göre neden ekonomik sıkıntı, bir başkasına göre 160’lı yıllarda imparatorluğu vuran Antoninus Vebası.
Restorasyonu Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi adına, Euromos kazılarının başkanı Prof. Dr. Abuzer Kızıl yürüttü. Projeye Bakanlığın yanı sıra Muğla Valiliği Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı ile Türk Tarih Kurumu destek verdi.
İş taşla değil kâğıtla başladı. 2015’te tapınağın rölöveleri çıkarıldı, yerde yatan ve ayakta duran bütün bloklara numara verildi. Rölöve, yapının mevcut durumunun ölçülerek çizilmesi demek; hangi bloğun nereye ait olduğu bu çizimler ve katalog üzerinden belirlendi. Numaralama bittiğinde ekibin elinde yaklaşık 900 parçalık bir envanter vardı. Çalışma tapınağın zeminini ve dört cephedeki sütunları kapsadı. Önce sıra zemine geldi. Kızıl, AA’nın 12 Aralık 2025’te yayımladığı haberde kuzey cephedeki sütunların öne doğru eğildiği için yerlerinden alındığını, her cephede temelin ve tabanın sağlamlaştırıldığını anlatmış, gerekçesini de şöyle açıklamıştı: “Temel sağlam olmazsa üst yapının sağlam olması ve olası bir depremde yıkılmaması mümkün değil.”
Aynı konuşmada hedefi de koymuştu: “Bütün tapınağın sütun sırasını dört cepheden birbirine bağlayacağız.” Takvimi ise “Buradaki restorasyon çalışmalarını 2026’da tamamlamayı düşünüyoruz” sözleriyle vermişti.
O takvim tuttu.
Kızıl o gün tapınağın bloklarının yüzde 70’e yakınının korunmuş durumda olduğunu, çalışmada antik yöntemlerin modern teknolojiyle birlikte kullanıldığını, Bakanlığın restorasyon için önemli bir bütçe ayırdığını da söylemişti. Projeyi tarif ederken seçtiği cümle şuydu: “Bu proje Türkiye’nin en önemli projelerinden biri.” Genel Müdürlük ise tamamlanan işi, antik yapının korunması ve gelecek nesillere aktarılması açısından önemli bir çalışma olarak tanımladı.
Euromos, bugünkü Muğla ile Aydın’ın güneyini kapsayan antik Karya Bölgesi’nin önemli yerleşimlerinden biri ve Roma döneminde büyüdü. AA, kenti konumu nedeniyle Anadolu’nun en şanslı antik kentlerinden biri olarak tanımlıyor. Kentte ilk kazılara 1969’da arkeolog Ümit Serdaroğlu başladı. Kazılarda bulunan bir sunak, tapınağın Zeus Lepsynos’a adandığını ortaya koydu; 2021’de de alanda bir çift kuros heykelinin bulunduğu açıklandı. Tapınağın çevresinde agora, tiyatro, hamam, surlar, nekropol alanları ve şapel kalıntıları var. Kızıl’ın geçen yıl verdiği bilgiye göre 2025 kazı sezonunda ekip hamam ve tiyatroda çalıştı; tiyatrodaki çalışmayı Denizbank, hamamdakini Bakanlığın Geleceğe Miras Projesi destekledi.
Muğla’nın turizm haritasında ağırlık kıyıda. Milas ise son haftalarda iç kesimdeki mirasıyla anılıyor: ilçe kasım ayında Güney Ege Zeytin Rotası kapsamındaki anıt ağaç hasadına da sahne oldu. AA’nın haberine göre restorasyonun Euromos’un tanıtımına ve Milas’ın kültür turizmine katkı yapması bekleniyor. Tapınak, deniz, kum ve güneş dışında bir neden arayan ziyaretçi için ilçenin elindeki en görünür yapı.
Tamamlanan iş ziyaretçiye nasıl sunulacak, o kısım henüz belli değil. Genel Müdürlüğün duyurusunda ve AA’nın haberinde tapınak için yeni bir ziyaret düzenine, bilet uygulamasına ya da açılış törenine ilişkin bilgi yer almadı.
Görsel: Dosseman / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)
Yorum Yap