1820’de, İskoçya’nın güneyinde Hawick yakınlarındaki Milsington’da bir bataklıktan yaldızlı bronz bir bacak çıktı. Gerçek insan boyutundan büyük, ayağında çizme olan bir sağ alt bacaktı bu. Parça İskoçya Ulusal Müzeleri’nin koleksiyonuna girdi ve iki yüzyılı aşkın süre boyunca aynı açıklamayla sergilendi: Güneydeki bir Roma kentinden, belki bugünkü York’tan, yani Eboracum’dan yağmalanıp kuzeye taşınmış bir ganimet.
Müzenin küratörleri 12 Kasım’da bu hikâyeyi değiştirdi. Yeni yoruma göre bacak yağma malı değil; MS 140’larda bugünkü Scottish Borders bölgesinde dikilmiş, İmparator Antoninus Pius’u at üstünde gösteren dev bir yaldızlı heykelin parçası. Benzeri bugün hâlâ Roma’da duruyor: Antoninus’un halefi Marcus Aurelius’un atlı heykeli.
Bacak, yeniden kurulan heykelin içinde, 14 Kasım Cumartesi günü Edinburgh’da açılan “Roman Scotland: Life on the Edge of Empire” (Roma İskoçyası: İmparatorluğun Kıyısında Yaşam) sergisinde görülebiliyor.
Küratörleri bu sonuca götüren birkaç ipucu var. İlki, Roma sınırlarındaki heykel parçaları üzerine yapılan bir çalışma: Bronz imparator heykellerinin, atlı olanlar dahil, sınır kalelerine de dikildiği anlaşıldı. Böylece heykelin İskoçya’da durmuş olması akla yatkın hale geldi. İkincisi imparatorun kendisi. Antoninus Pius, MS 138 ile 161 arasında hüküm sürdü, kuzeye ilerlenmesini ve İskoçya’nın en dar yerinde kendi adını taşıyan duvarın yapılmasını emretti. Müzenin açıklamasına göre güney İskoçya’nın fethi, onun “Imperator” unvanıyla andığı tek dış seferdi.
Üçüncü ipucu bacağın üst ucunda. Orada kesik izi yok; metal döküldüğü gibi duruyor. Diz çevresinde yaldız bulunmaması, o bölümün bir tunik ya da pelerinle örtülü olduğunu düşündürüyor. Savaşta devrilen, hurda diye parçalanan ya da hatırası lanetlenen bir imparatora ait olduğu için kırılan heykeller genellikle düzensiz parçalar bırakıyor. Milsington bacağı ise özenle sökülmüş görünüyor. Üst ucundaki topaklanmış malzeme de aynı yöne işaret ediyor: Müzeye göre bu dolgu, giysinin kıvrımlarını dolduruyor ve bacağı kumaş bölümüne tutturuyordu. Yerli halk heykelden öç almak isteseydi bacağın kabaca koparılmış olması beklenirdi. Uzmanlar bu yüzden sökme işini, MS 160’larda ya da 180’lerde güney İskoçya’dan çekilen Romalıların kendilerinin yaptığını düşünüyor.
Çekilme, imparatorun ölümünden sonra geldi. Antoninus Pius’un yaptırdığı duvar terk edildi, Roma’nın İskoçya’daki ikinci fetih denemesi de böylece kapandı.
İskoçya Ulusal Müzeleri’nin tarihöncesi ve Roma arkeolojisi baş küratörü Dr. Fraser Hunter, PA ajansına “Bunlar gerçekten o kadar yaygın şeyler değil, hele sınırda. Büyük, etkileyici bir anıt olmalı” dedi. Hunter’a göre bulgu, “Roma’nın İskoçya’yı ikinci kez fethetme girişimine dair bildiklerimizi gerçekten tersyüz ediyor.”
Yorumun sınırları da var. Heykelin tam olarak hangi kalede durduğu bilinmiyor; müze yalnızca Scottish Borders bölgesini işaret ediyor. Öteki parçaların akıbeti de belirsiz: Hâlâ bataklıkta olabilirler, eritilmiş ya da başka amaçla kullanılmış da olabilirler. Müze, günümüze ulaşan bacağı heykelin bir kopyasına yerleştirdi; Hunter, bu yeniden kurmanın anıtın özgün görkemini ziyaretçiye aktarmasını umduğunu söylüyor.
Sergi yalnızca bu bacaktan ibaret değil. Müzenin deyişiyle, Roma’nın İskoçya’yı fethetme girişimlerini ayrıntılı biçimde ele alan ve neden başarısız olduklarını soran ilk sergi bu. Fethe gelen askerleri, kalelerin çevresinde oluşan toplulukları ve toprağı işgal edilen yerli halkı birlikte anlatıyor. Merkezdeki bir başka buluntu grubu, Edinburgh’un hemen doğusundaki East Lothian’da, Inveresk’teki 2. yüzyıl Roma kalesinden geliyor. Burada dünyanın bilinen en kuzeydeki Mithraeum’u, yani tanrı Mithras’a adanmış tapınağı bulunmuştu. Tapınağın iki sunağı konservasyondan yeni çıktı ve ilk kez sergileniyor. Hunter, Inveresk’te bulunan malzemenin Roma işgalinin İskoçya’daki doruk dönemine yeni bir ışık tuttuğunu belirtiyor.
Ödünç gelen parçalar arasında iki ad öne çıkıyor. Roma’daki Ulusal Merkez Kütüphanesi, Tacitus’un Britanya valisi Agricola’yı anlattığı “De vita Iulii Agricolae” adlı eserin bilinen en eski kopyasını gönderdi. Almanya’nın Mainz kentinden ise MS 120-150 yıllarına tarihlenen seramik bir kült kabı geldi. Antoninus Duvarı’ndan yazıtlar ve Midlothian’da bulunan, benzeri olmadığı belirtilen bir Roma broşu da vitrinlerde.
Sergi, Edinburgh’un merkezinde, Chambers Street’teki İskoçya Ulusal Müzesi’nde. Müzenin sitesinde yetişkin bileti önceden çevrim içi alındığında 13,50 sterlin, kapıda 15 sterlin olarak görünüyor; müze üyeleri ücretsiz giriyor. Takvimde yan etkinlikler de var: 20 Kasım Cuma akşamı 19.30’da başlayan “When in Rome” gecesinin bileti 26 sterlin. 21 ve 22 Kasım’da, 10.00 ile 16.00 arasında düzenlenen “Meet the Makers” buluşmaları ücretsiz ve kayıt gerektirmiyor; aynı hafta sonu Graham Taylor’ın yönettiği Roma çömlekçiliği atölyesinin ücreti ise 50 sterlin. Müzenin “relaxed viewing” adını verdiği sakin ziyaret seansları 6 Aralık, 7 Şubat ve 7 Mart’ta yapılacak. Sabah erken saatte, 09.30’da başlayan rehberli turlar 21 Ocak, 25 Şubat ve 10 Mart’ta; bu turların 18 sterlinlik biletleri 1 Aralık’ta satışa çıkıyor. 3 Nisan 2027’de ise tarihçi ve yayıncı Greg Jenner, Roma’nın İskoçya’daki etkisi üzerine bir söyleşiye katılacak.
Sergi 18 Nisan 2027’de kapanıyor. Hunter’ın sorusu o tarihte de büyük olasılıkla yanıtsız kalmış olacak: “Heykelin geri kalanı nerede?”
Görsel: Mike McBey / Wikimedia Commons (CC BY 2.0)
Yorum Yap