İstanbul’un Tarihi Yarımada’sında 118 sarnıç belgelendi, bunların 33’ü bugün artık yok. Rakam, Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün yayımladığı “Osmanlı Belgeleri Işığında İstanbul’un Yeraltı Yapıları” kitabının yazarı, Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi araştırmacısı Arzu Ulaş’a ait. Ulaş, Anadolu Ajansı’nın 20-22 Kasım’da yayımladığı “İstanbul’un Su Uygarlığının Şahitleri: Sarnıçlar” dosyasında, ekiplerin su dolu sarnıçlara kimi zaman botla, kimi zaman tüple dalarak girip belge topladığını anlattı.
Dosya, kentin yeraltının zaten konuşulduğu bir haftaya denk geldi. Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy 20 Kasım’da Ayasofya’nın altına indi; restorasyon sırasında yaklaşık 420 metrelik bir tünel hattı temizlenmişti. Yarımadanın altında ise bugün gezilebilen, ama çoğu turist rotasında yer almayan başka su yapıları da var.
Ölçek büyük. İstanbul Medipol Üniversitesi Mimari Restorasyon Programı’ndan Doç. Dr. Zeynep Emel Ekim’e göre kentte 100’ü aşkın Bizans dönemi sarnıcı bulunuyor; Yerebatan, Şerefiye ve Binbirdirek bunların en bilinenleri. Bilinen su yapılarının toplamı ise 1.000’i geçiyor. Ekim, çoğunun Anıtlar Kurulu tarafından tescillendiğini, envanter, fotoğraf, lazer tarama ve rölöve çalışmalarının yapıldığını söylüyor. Sorun, bazı sarnıçların üstünde bina, bazılarının üstünde yol olması: bu durum hem mali hem yapısal yük getiriyor.
Su mirası Bizans’la da bitmiyor. Ekim, Osmanlı döneminde Mimar Sinan’ın Kanuni Sultan Süleyman için kurduğu Kırkçeşme su yolunu, III. Ahmed döneminde yapılan çok sayıda çeşmeyi ve II. Abdülhamid dönemindeki Terkos projesini aynı zincirin halkaları olarak sayıyor. Sarnıçların önemli bir bölümü de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndeki alanların içinde kalıyor: Sultanahmet, Zeyrek Camii ve çevresi, kara surları ve Süleymaniye.
Şerefiye Sarnıcı bu sorunun nasıl çözüldüğünü gösteren örnek. Doğu Roma İmparatoru II. Theodosius döneminde, 428-443 yılları arasında, Belgrad Ormanı’ndan Bozdoğan Kemeri ile getirilen suyu depolamak için yapıldı. 24’e 40 metrelik, 11 metre yüksekliğindeki yapıda kenger yapraklı Korint başlıklı 32 mermer sütun ve yaklaşık 45 tonoz var. Kitabesi yok; tarihlendirme mimari özelliklere dayanıyor.
Sarnıcın üstüne 19. yüzyıl sonu ya da 20. yüzyıl başında Arif Paşa Konağı inşa edildi. Bina 1912’den itibaren Şehremaneti, 1930-1984 arasında İstanbul Belediyesi hizmet binası, ardından Eminönü Belediyesi binası olarak kullanıldı. İstanbul’un Avrupa Kültür Başkenti olduğu 2010’da üstteki bina yıkıldı, sekiz yıl süren restorasyonun ardından sarnıç 24 Nisan 2018’de ziyarete açıldı. Bugün sarnıç alt katta, müze ve idari bölümler cam panelli üst katlarda.
Giriş, İBB Kültür AŞ’nin 17 Eylül’de başlattığı uygulamayla T.C. vatandaşları için 1 lira; kimlik kartı göstermek yetiyor, indirimli saatler 10.00 ile 18.00 arası.

Haliç’e inen yamaçta ise bambaşka bir yapı duruyor. Eski yayınlarda “Unkapanı Bodrumu” ya da “Piri Paşa Bodrumu” diye anılan Zeyrek Sarnıcı, yaygın görüşe göre 12. yüzyılda İmparator II. İoannes Komnenos ve eşi İrini’nin kurdurduğu Pantokrator Manastırı ile birlikte yapıldı. Sanat tarihçisi Hayri Fehmi Yılmaz yapının daha eski olabileceğini, 9. yüzyıldan önceye, hatta 6. yüzyıl dolaylarına gidebileceğini düşünüyor. Sütunlar büyük ölçüde Marmara Adası mermerinden; sekizgen kaideler daha eski bir yapıdan devşirilmiş. Yamaç tarafındaki duvarda su basıncına karşı açılmış büyük nişler ve payandalar, bugün Atatürk Bulvarı’ndan geçenlerin gördüğü cepheyi oluşturuyor.
İstanbul Medeniyet Üniversitesi Tarih Bölümü’nden Dr. Sanem Soylu Yılmaz, “Zeyrek Sarnıcı, Pantokrator Manastır Kompleksi’nin bir parçasıdır” diyor. Yakındaki Zeyrek Çinili Hamam’ın altındaki daha küçük sarnıcın ise kayıtlara göre bir dönem hapishane ve kürek mahkumlarının tutulduğu yer olarak kullanıldığını, duvarlarındaki çizimlerin bu yüzden değerli olduğunu anlatıyor.
Hamamın kendisi Mimar Sinan’ın 1530’larda Barbaros Hayrettin Paşa için yaptığı çifte hamam. 2010’da başlayan restorasyon kazısında, 16. yüzyılda bu yapı için özel üretilmiş yaklaşık 3.000 parça İznik çinisi bulundu. Sıvaya kazınmış 16. yüzyıl gemi çizimlerini Müze Müdürü Beril Gür Tanyeli, Barbaros’un denizcilerine ya da işçilerine bağlıyor. Yapıda bugün müze, sergi alanı, kütüphane ve bahçe bulunuyor.
Tanyeli’ye göre sarnıç bölümü her zaman ücretsiz gezilebiliyor, müzeye giriş ise “Çinili Perşembe” adı verilen uygulamayla perşembe günleri ücretsiz. “Ziyaretçi sayımız her yıl artıyor” diyor.
Üçüncü durak Kapalıçarşı’nın kapısındaki Nuruosmaniye. Ulaş’ın İstanbul’un ilk barok camisi olarak tanımladığı yapının külliyesi 1748’de I. Mahmud döneminde başladı, 1755’te kardeşi III. Osman döneminde tamamlandı. Külliyenin altındaki sarnıç su depolamaktan çok, Çemberlitaş tepesinin eğimli zemininde biriken suyu Haliç’e akıtıp caminin zeminini sağlamlaştırmak için yapıldı. 2010’ların başındaki kapsamlı restorasyona kadar çamur ve molozla doluydu; içinden yaklaşık 420 kamyon balçık çıkarıldı. Bugün kültürel etkinliklere ev sahipliği yapıyor.
Ekim, sarnıçların yüksek kapasiteli etkinlikler yerine dijital deneyim merkezi ya da küçük konserler gibi kültürel ve eğitsel işlevlerle kullanılmasından yana. Ziyaretçilere çağrısı da açık: “İstanbul ziyaretinde bilinen rotaların dışına çıkarak özellikle su uygarlığımızı keşfetmelerini istiyorum.”
Görsel: Alicembasli / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)



Yorum Yap