Turizm Haberi
AnasayfaDünyaSudan’da Kum Altındaki Dev Kilisenin Zeminine İlk Kez İnildi, Ölçüsü 47’ye 57 Metre

Sudan’da Kum Altındaki Dev Kilisenin Zeminine İlk Kez İnildi, Ölçüsü 47’ye 57 Metre

Polonya-Sudan kazı ekibi, Eski Dongola'daki Büyük İsa Kilisesi'nin özgün zeminine 11 metrelik duvarları olan bir merdivenden ulaştı. Kazı başkanı yapıyı Ayasofya'nın Nubya'daki karşılığına benzetiyor.

Oluşturan
Eklenme 17.11.2026 - 04:40
Sudan'daki Eski Dongola'da çöl düzlüğünde konik kubbeli mezar yapıları ve solda tepedeki Taht Salonu

Sudan’ın kuzeyindeki Eski Dongola’da çalışan Polonya-Sudan ortak kazı ekibi, Orta Çağ Nubya’sının muhtemelen en büyük kilisesi sayılan Büyük İsa Kilisesi’nin özgün zeminine ilk kez ulaştı. Varşova Üniversitesi’nin kasım başında duyurduğu, Associated Press’in 16 Kasım’da dünyaya geçtiği habere göre zemine, duvarları 11 metre yüksekliğe kadar ayakta kalmış anıtsal bir merdiven boşluğundan inildi.

Yapının büyük bölümü hâlâ toprağın altında.

Kazıyı yöneten Varşova Üniversitesi Polonya Akdeniz Arkeolojisi Merkezi Direktörü Artur Obłuski, kilisenin yaklaşık 47 metre genişliğinde ve 57 metre uzunluğunda olduğunu, yüksekliğinin ise temkinli bir hesapla 21 metreyi bulduğunu söylüyor. Bu ölçüler şimdilik tahmin, çünkü binanın yalnızca küçük bir bölümü açılabildi. Obłuski kıyaslamayı şöyle yaptı: “Bu, ünlü Beyaz Saray’dan daha büyük bir yapıydı ve onu kazmayı planlıyoruz.”

Haber Devam Ediyor

Eski Dongola, bugünkü Dongola kentinin yaklaşık 160 kilometre güneydoğusunda, Nil’in doğu kıyısında duruyor. Kent, altıncı yüzyılda Hristiyanlığı benimseyen Nubya krallığı Makurya’nın başkentiydi. Associated Press’in aktardığına göre Makurya, Hristiyan misyonerlerin bölgeye gelmesinin ardından Orta Nil boyunca ortaya çıkan üç krallıktan biriydi ve Eski Dongola bugün çok sayıdaki eski kilisesiyle tanınıyor. Polonyalı arkeologlar bölgede 1964’ten beri çalışıyor. Büyük İsa Kilisesi ise ancak 2021’de, bir apsis duvarı temizlenirken fark edildi. O yılki rapora göre apsisin çapı yaklaşık 6 metreydi, Nubya’da o güne kadar bulunmuş en büyük apsisti ve duvarlarında iki sıra halinde dizilmiş anıtsal figürler vardı.

Eski Dongola'daki bir Orta Çağ kilisesinin duvarında kanatlı melek freski
Eski Dongola'daki Orta Çağ kiliselerinden birinde korunmuş kanatlı melek freski. Görsel: Tanjagari / Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

Türkiyeli okur için haberin en tanıdık yanı, Obłuski’nin kurduğu benzetme. Arkeolog, mekân kurgusu ve yapım tekniğiyle kendinden sonrakilere yön veren binalardan söz ederken ilk örnek olarak Bizans İmparatoru I. Justinianus’un 537’de İstanbul’da yaptırdığı Ayasofya’yı gösteriyor. “Konstantinopolis’teki, bugünkü İstanbul’daki Ayasofya kesinlikle böyle bir örnek” diyen Obłuski, ardından şunu ekliyor: “Büyük İsa Kilisesi, Nubya’da böyle bir rol için doğal bir aday gibi görünüyor.”

Keşif, kentin dinî haritasını da tartışmaya açtı. Uzmanlar bugüne kadar Dongola’nın katedrali olarak surların dışındaki başka bir kiliseyi kabul ediyordu. Obłuski bu kabulün büyük olasılıkla yeniden ele alınması gerekeceğini söylüyor. Ekibin 2021’deki raporu, yapının Nil’in birinci ve beşinci çağlayanları arasındaki yaklaşık bin kilometrelik hattan sorumlu bir başpiskoposun makamı olabileceğini öne sürmüştü. Bu hâlâ bir çalışma varsayımı, kesinleşmiş bir sonuç değil.

Merdivenin bu kadar iyi korunmuş olması ekibin işini hem kolaylaştırıyor hem zorlaştırıyor. Duvarlar 11 metre boyunca ayakta olduğu için açmaların alışılmış bir kazıdan çok daha derine inmesi, bunun için de olağan bütçeyi aşan kaynak bulunması gerekiyor. Zemine inilebilen tek nokta şimdilik bu merdiven boşluğu. Kazıda apsisi destekleyen payandalar da açığa çıkarıldı.

Ana yapıya sonradan eklenen bir bölümün üst katında ikinci, daha küçük bir kilise bulundu. Duvarları ancak bir metre kadar korunmuş, ama molozun içinden çıkan boyalı sıva parçaları altı büyük rafı dolduruyor. Parçaların bir kısmında Yunanca yazılar var. Ekibin epigrafı Agata Deptuła bunları, Mezmurlar’a eklenen ayin ilahileri olarak tanımladı. Biri, peygamber Samuel’in annesi Hanna’nın duasından geliyor ve harfleri yarım santimetre boyunda, özenli bir kitap yazısıyla yazılmış. Eski Dongola’da bugüne kadar çıkan Kutsal Kitap metinleri çoğunlukla mezmurlardı. Kilisenin kuzeyindeki bir başka ek yapı 2023’te bulunmuş, 13. yüzyılda yaşayan Makurya kralı David’le ilişkilendirilmişti. Onun duvar resimleri çok daha iyi durumda.

Kazı kolay koşullarda yürümüyor. 2024 sonbaharında Eski Dongola, 1988’den beri görülen en büyük sel baskınını yaşadı ve kalıntıları örten koruyucu çatıların bir kısmı zarar gördü. Ekip kazıya dönmeden önce Varşova Teknik Üniversitesi’nin inşaat mühendisleriyle alanı sağlamlaştırdı. Obłuski’nin aktardığına göre Sudan’daki çatışma yöre halkını susuz bırakmıştı. Polonya Dışişleri Bakanlığı’nın yardım programıyla kurulan güneş enerjisi sistemi, şimdi Nil’den su çeken pompaları çalıştırarak yaklaşık 10 bin kişinin evine ve tarlasına su ulaştırıyor. Köylüler alanın korunmasına destek olmak için bir dernek kurdu.

Kazı, Sudan Ulusal Eski Eserler ve Müzeler Kurumu ile ortak yürütülüyor ve kentin dördüncü yüzyıldan on beşinci yüzyıla uzanan gelişimini inceleyen, Avrupa Araştırma Konseyi destekli Afropolis Tungul projesinin parçası. Yayımlanan haberlere göre Sudanlı yetkililer kilisenin tümüyle açılmasını, bu ölçekte bir yapının ileride ziyaretçi çekebileceği düşüncesiyle de destekliyor.

Kilisenin ne zaman yapıldığı açıklanmış değil. Ekip, gerçek boyutları gelecek kazı sezonunda netleştirmeyi hedefliyor.

Görsel: Hans Birger Nilsen / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

Haberi Paylaş: Facebook Telegram

Yorum Yap